| pambansang hayop | |||||||||||
| teacher: pedro, ano ang ating pambansang hayop? nagsisimula ito sa letter "K". pedro: mam.. KUTO? teacher: hindi! nagtatapos ito sa letter "W". pedro: KUTOW? teacher: hindi! may sungay ito? pedro: DEMONYONG KUTOW? teacher: GO OUT!!! 3. | |||||||||||
| | |||||||||||
|
Lunes, Pebrero 11, 2008
jokes
bakit baliktad magbasa ng libro ang mg Pinoy? I don't know, that's why u have to read this!
Bakit Baliktad Magbasa ng Libro ang mga Pilipino? ni Bob Ong: Isang Pagsusuri
ISANG PAGSUSURI SA NOBELANG
Bakit Baliktad Magbasa ng Libro ang mga Pilipino ni Bob Ong
INTRODUKSYON
“Meron bang aral na mapupulot? Nasa mambabasa na ‘yon kung handa s’yang madumihan ang kamay sa pamumulot.”
Gaya nga ng sinabi ng manunulat sa kanyang introduksyon, ang yellow book kung tawagin sa internet ay tumatalakay sa mga opinyon ng tao o mga kwentong barbero. Sa paglalahad ng may-akda sa kanyang nobela, klinaro niya na ang laman ng kanyang libro ay pawang mga artikulo mula sa BobongPinoy.com kung saan ang manunulat ang mismong webmaster nito.
Ang BobongPinoy.com ay ang site ni Bob Ong, ang manunulat, na tumatalakay sa mga kapintasan at kagandahan ng pagiging Pilipino. Itinatag ito ng maupo sa pagka-presidente si Joseph “Erap” Estrada, at binuwag matapos itong bumaba sa kanyang pagsisilbi. Dito, malayang nakapag-uusap ang mga Pilipino, loob at labas ng bansa, para talakayin ang mga nangyayari sa kanyang bayan. Mapa-politika at gobyerno man, malayang nakakapagpalitan ng kuru-kuro ang mga bisita ng Bobongpinoy. Sabi nga ni Bob Ong dito, para siyang hinarap sa milyong milyong mambabasa para ihayag ang kanyang pakay gamit ang internet. Marahil nga, nagtagumpay si Bob Ong sa kanyang mithiin. Nakapagsalita ang mga Pilipino at naihayag nila ang kanilang saloobin sa harap ng marami pang Pilipino at banyaga.
Marami nga bang kapalpakan na ginawa si Erap at bumuo pa ng site para isapubliko ang mga kapalpakan niya? Sa mga larawan na makikita sa yellow book, para siyang nagpapakita, bilang simbolo ng Pilipinong tamad, walang pakialam at ignorante. Sinasamahan niya si Juan Tamad sa pag-hihintay sa wala, at sinusuportahan si Uncle Sam sa ano mang mungkahi nito, makabubuti man o makasasama ng ating bayan.
Dahil nga sa pagbuwag ng naturang site, naisipan ni Bob Ong na isalin sa isang libro ang laman ng BobongPinoy. Dito nga nagbunga ang Bakit Baliktad Magbasa ng Libro ang mga Pilipino. Tinawag rin itong yellow book dahil binalak ‘di umano ng may-akda na gayahin ang “For Dummies” book series.
Maraming puntong hinayag ang manunulat sa kanyang libro. Hindi maiiwasang mapatanong ka sa iyong sarili sa mga binabato ng librong ‘to. Minsan, mapapaisip ka na lang na “oo nga naman…” o “bakit nga kaya?” Sa pagbabasa nito, maliliwanagan ka sa tunay na kalagayan ng bansang tinatapakan mo ngayon.
“Siguro nakakatawa ang mga pangalan, pagkain, at kaugalian natin para sa mga taga-ibang bansa, pero dahil lang iyon sa iba ang kultura nilang kinagisnan.”
TALAMBUHAY NG MAY-AKDA
Hindi tulad ng ibang manunulat, mahirap hanapin ang talambuhay ni Roberto “Bob” Ong. Sa isang artikulong nasa Inquirer.net ngayon, gusto raw manatili ng may-akda na lihim ang kanyang pagkatao. Ayon rin sa kanyang patnugot, maging ang kanyang mga malapit na kamag-anak ay itinatanggi ang kanyang pagkatao o ‘di kaya tinatangging may kilala silang Bob Ong.
Ayon sa artikulo, alyas lang ang ngalang Bob Ong upang itago ang kanyang tunay na pagkatao. Sa paglilihim niya, nagagawa niya ang mga bagay na nais niyang gawin ng walang istorbo at alinlangan. Nagagawa niyang kontrolin ang bagay-bagay, at dahil dito, mas nasusulit niya nang husto ang kanyang propesyon bilang manunulat. Ayon rin kay Bob Ong, hindi na raw niya kailangan pang magsulat ng kanyang talambuhay para malaman ng tao ang kaniyang pakay dahil nakalahad na ito sa mga librong kaniyang naisulat.
Naging tanyag na si Bob Ong sa marami sa atin. Ang mga naisulat niyang libro ay ang Green book o ABNKKBSNPLAKo?! (2001), ang Black book o Ang Paboritong Libro ni Hudas (2003), ang Orange book o ang Alamat ng Gubat (2004), and White book o ang Stainless Longganisa (2005), at ang Red book o ang MACARTHUR (2007). Masasabing malayo na nga ang narating ni Bob Ong para sa isang manunulat na ayaw magpakilala at ilantad ang sarili sa kanyang mga taga-hanga.
Sa pagbasa ng kanyang mga libro, tulad ng “ABa”, masusulyapan mo kahit konti ang naging buhay ng may-akda noong bata pa siya. Sa kaniyang paggamit ng simpleng salita at paglalahad ng mga pangyayari batay sa kung paano sila nangyari, ay makikita mo ang kanyang sinabi na “ang buhay niya ay nakalahad na sa kanyang mga librong naisulat.” Sa kasalukuyan, ginagamit ang kanyang mga libro sa mga book reports tulad nito at ang mga nakolektang pera ay ibinabahagi niya sa mga charities.
Bilang patunay ng pagkatanyag ni Bob Ong, patuloy na tinatangkilik ng mga mambabasa ang mga gawa niya kahit na hindi nila kilala ang pagkatao nito. Bukas ang mata ng mga mambabasa sa opinyon at mensahe ng manunulat, at hindi sa kung sino at saan siya nagmula.
MGA TAUHAN
Sa librong ito, walang isinaad na partikular na tauhan ang may-akda kung saan iikot ang kwento. Maliban na lamang kung titingnan mo ito sa ibang angulo.
Isa sa mga tauhan ng librong ito ay si “Juan dela Cruz.” Kumakatawan si Juan dela Cruz sa lahat ng uri ng Pilipino. Nangibang-bayan man, opisyal ng pamahalaan, maybahay, trabahador, manunulat, aktibista at kung anu-ano pa. Siya ang nagsisilbing larawan ng lahat ng Pilipino sa nasabing libro. Hindi man madalas gamitin ni Bob Ong ang pangalang Juan dela Cruz, ginagamit niya ang pananalitang “tayo” at “Pilipino”. Si Juan dela Cruz ang simbolo ng ating kamangmangan, kagalingan at kapintasan. Sa libro, ang mga manunulat na Pilipino ang nagsisilbi ring Juan dela Cruz. Ilan lamang sakanila ay sina Mack Magno (sumulat siya ng isang artikulo na lumaban sa binatong panalalait ni Matthew Sutherland), Teresita Bacolcol, isang 1delacruise sa forums ng BobongPinoy at marami pang manunulat at bisita ng internet. Sa pagbabasa lang ng mga isinulat ni sa yellow book, makikita mo ang paraan kung paano mag-isip ang marami sa atin. Mula sa pagiging makabayan hanggang sa puntong halos iluwa na nila naging Pilipino sila. Maraming uri ng Pilipino sa loob man o labas ng bansa, at lahat sila simbolo ng ating si Juan dela Cruz. Hindi lamang sa librong ito tinatalakay ang paksang sakop lahat ng Pilipino, kundi pati narin sa ibang gawa ni Bob Ong. Tinatalakay niya ang kultura nating mga Pilipino sa paraang lahat tayo ay nakakasabay, lahat tayo nakakaintindi. Sa pamamagitan ni Juan dela Cruz, ang bida sa librong “Bakit Baliktad”, malinaw na naipahayag ni Bob Ong ang lagay ng ating bansa at sa kung ano ang ating magagawa para rito. Nang ilista niya ang mga uri ng Pinoy drivers sa libro, ‘di ko maiwasang magsimula nang magmasid sa mga driver at sabihin kung Kuya Bodjie, Don Facundo o Pacman ba siya.
Isa pang tauhan na naging mahalaga sa librong ito ay si “Uncle Sam” o ang sumisimbolo sa bawat dayuhan na pumaparito sa ating bansa. Tulad ni Juan dela Cruz, marami ring uri ng dayuhan ang pumaparito sa ating bansa. Nariyan ang mga negosyanteng mula Tsina, Japan o Amerika; mga turista, mga artista at kung anu-ano pa. Basta ba’t maputi ang balat o mestisa at mukhang may kaya sa buhay, iba na ang turing sa iyo ni Juan dela Cruz. Nabanggit rin sa libro na kahit anong galing kay Uncle Sam ay paniguradong top-of-the-line at sosyal sa paningin ni Juan, tungo sa kwentong “The Parable of the Mountain Bike” ni Orion Perez Dumdum. Ngunit meron din namang mga dayuhan na tila iba ang pananaw sa ating mga Pilipino. Tulad na lamang ni Matthew Sutherland, isang dayuhan na napadpad sa lupain ng Pilipinas upang laitin ang ating kultura, pangalan at paraan ng pamumuhay. Naisip ko, ano ba ang pakialam niya sa atin at malakas ang kanyang mga paratang at tira? Nasagot ang tanong ko sa sinabi ni Bob Ong:
“Ayaw pag-usapan ng mga Pilipino ang sakit ng bansa…kaya tuloy ang mga taga-ibang bansa ang gumagawa nito para sa atin.”
Hindi lamang ang artikulo ni Matthew Sutherland ang nagpatibay ng sagot ni Bob Ong. Isang Pilipino rin ang nakapansin nito, at parang halos ikahiya niya na isa siyang Pilipino. Sa paraan man kung paano mag-isip si Uncle Sam ay hindi alam ng lahat sa atin. May mga dayuhang nagpapasalamat sa pagmamalasakit ni Juan, mayroon namang mga naiinis sa sobrang kamangmangan nito. Alinman ang Uncle Sam na makikilala mo, isa lang ang sigurado. Hinahangaan siya ni Juan.
Sa isang banda, mayroon pang isang tauhan na marahil ay importante. Si “Erap.” Dahil sa kanya, nabuo ang BobongPinoy. Dahil sa kanya, namulat ang Pilipino sa korupt na pinuno. Dahil sa kanya, nabuo ang yellow book. Sabi nga sa artikulo ni Herdy Yamul na “Who Wants to be a Filipino?”, si Erap ay simbolo ng lahat ng masasamang bagay na makikita mo sa isang Pilipino. Ayon din sa isang artikulo ni Teresita Bacolcol na “Pinoy Pride”, nang magpasabog raw ng katalinuhan ang Diyos, nakikipag-inuman si Erap kay FPJ. Nakakatuwang isipin at ang isang presidenteng tulad ni Erap ang pupukaw sa pagka-makabayan nating mga Pinoy. Biruin mong pag-iimpeach lang pala sa isang presidenteng action star ang makakapagpabago ng isipan natin kung dapat pa ba tayo magpa-alipin sa mga nakatataas sa atin?
BANGHAY NG NOBELA
Sinimulan ng may-akda ang kwento sa pamamagitan ng pag-presenta ng isang dayalogo sa pagitan ng kanyang among banyaga at katrabaho. Sa lagay nila, hindi sila makaalis sa isang pulis na naghihintay ng lagay. Uso pa noon ang red tape o labis na ‘di pagsunod sa batas.
Sa paglalahad ng nobelang ito, naging malikhain ang may-akda sa kung paano niya ilalahad ang ideya ng pagiging “bobo” ng mga Pilipino. Nagpresenta siya ng isang sitwasyon kung saan sinabak ang isang Pinoy sa game show na oras ang labanan. Pilit na nagkakamali ang ating Pinoy contestant. ‘Di mo namamalayan, mapapatanong ka na lang, “ganyan na ba talaga ka-bobo ang mga Pilipino?” Kalat sa buong libro ang suliranin ng ating bida. Kasabay na ng pagpresenta ng kaisipang ito ang pagkakakilanlan natin bilang mga Pilipino. Sa mga bagay kung saan tayo tanyag, mga paraan na kung iisipin ay malayong-malayo sa paraan ng ibang bansa. Sa isang paraan na ‘di kaya gawin ng ilang manunulat, nailahad ito ni Bob Ong nang nakakukuha ang atensyon ng marami sa atin. Sa puntong ito, inilahad ang pagiging mahina natin sa maraming bagay, mapa-ingles man o matematika, pagdedesisyon man para sa sariling bayan o sa sarili lamang. Sa paglalahad niya, natanim sa isip ng kanyang mga mambabasa na ganito ang mga Pilipino, at marahil, ganito rin ang tingin ng mga dayuhan—at maaari ring hindi.
Sa kalagitnaan ng nobela, unti-unti nang lumilitaw ang problema na nais ilahad ni Bob Ong. Sa puntong ito na rin lumabas ang suliranin ni Juan. Kung ano ito ay tinalakay sa artikulo ni Barth Suretsky, isang Amerikano. Pansinin na Amerikano pa ang naalarma sa suliranin nating mga Pilipino:
“…ang mga pangit na ugaling ipinapakita ng maraming Pilipino ay sintomas ng kakulangan sa pagmamahal sa sarili, ng respeto at pagmamahal sa bansang kinagisnan, at higit sa lahat, ng kaisipan na sumuko na sa paghahangad ng pagbabago at kaunlaran.”
Kalaban ni Juan ang kanyang sarili. Ayaw na isipin ng ating bayani na may pag-asa pang umunlad ang kanyang bayan. Nawalan na siya ng pananalig na may igaganda pa ang kanyang Inang Bayan. Isang panloob na tunggalian rin ang nagaganap, dahil labis itong naguguluhan kung aling kultura ang dapat niyang sundin. Ang kanya ba, o ang kay Uncle Sam?
Paano mo nga ba maipipinta ang bayan mo sa telang puno na ng mantsa? At kung saka-sakaling mabago nga ang pangalan ng Pilipinas, magbabago ba ang tingin sa atin ng mga dayuhan? Babango ba ang rosas kapag nagbago ito ng pangalan? ‘Yan ang mga tanong na binato ni Bob Ong sa kasukdulan ng kanyang nobela. Kung iisipin, kakaunti lamang ang sasagot sa atin ng seryoso sa mga ganyang tanong. Ngunit kasabay ng pagbato ni Bob Ong ng mga tanong na ito, sinagot siya ng mga manunulat ni Juan, pati na rin ni Uncle Sam. Mga sagot na tila nakakapukaw ng pagka-Pilipino sa atin. Isang pagpukaw na dapat na nating ipagtanggol ang pagiging Pilipino ng bawat isa dahil minamaliit na tayo ng mga dayuhan at binabalewala na tayo ng gobyerno at ng mga opisyal na dapat ay pinagsisilbihan tayo. Kailangan pa bang matapakan tayo ng ilang beses bago tayo gumawa ng hakbang at gumalaw? Kailangan pa bang madaganan at madumihan ang pagkatao natin bago tayo magising sa katotohanang tayo lang ang makakapagpabangon ng sarili nating bayan? Lumabas ang katotohanang tayo mismo ang problema. Kulang na raw tayo sa pagkakaisa. Nagkaisa man ang bansa, overnight lang at may kasama pang mga tanke, karatulang tela, wristbands at kung anu-ano pang abubot, maipakita lang na nagkakaisa sila. Pero matapos ang mga gabing iyon, larawan lang ng maduming EDSA ang nanatili. Napatalsik na ang pinuno. Nawala na rin pati ang pagkakaisa.
Sa kakalasan ng nobelang nilahad, sinabi ng may-akda na dapat ng umaksyon ni Juan Tamad. Kailangan pa umano ng mga Pilipino ang mapuri bago maipagmalaki ang sarili nitong bayan. Walang mapapala ang mga Pilipinong walang ginawa kung hindi ang magsisihan at mag turuan. Kulang ang pagmamalasakit sa bayan, kailangan ng gumawa ng aksyon para masolusyunan ang problema.
Sa pagwawakas ng nobela, sinabi ni Bob Ong:
“Higit sa pakikinig kung ano ang sinasabi, unawain mo kung ano ang ipinapahayag: ‘May problema ang bansa, mangangailangan ito ng tulong mo.’ ‘Yan lang ang simpleng mensahe. Hindi na importante kung may iba kang opinyon, ang importante’y isa ka ring nagmamalasakit.”
Ito ang simpleng panawagan ng libro. Magpakita ng kahit kaunting malasakit para sa naghihingalong bansa. Napakadaling isipin na makakatulong ka, ang problema ay kung paano mo ito maisasakatuparan.
“Samantala, wala pa ring malinaw na lunas para sa sakiting bansa. Walang pumapansin sa nag-aapoy nitong lagnat, at walang gustong magbigay ng gamot.”
Sa tinggin ko, dapat nang tugunan at pagbuhusan ng panahon ni Juan ang kanyang Inang Bayan. Sa bawat pagsikat ng araw sa bagong umaga, kasabay nito ang pag-asa. Pag-asa na uunlad pa ang Pilipinas. Ang kailangan lamang gawin ay gumalaw, paganihin ang utak, at magsilbi ng tama sa bayan.
ESTILO NG PAGSULAT
Sa paggamit ng simbolismo, magaling paglahad si Bob Ong ng kanyang mga gagamiting bagay at sitwasyon para maipakita ang kanyang mensahe. Hindi niya lamang ito naipakita sa librong “Bakit Baliktad”, kung hindi pati na rin sa iba niyang gawa tulad ng “Alamat ng Gubat” at “MacArthur”. Sa yellow book, kapansin-pansin ang pagpresenta ng pabalat nito. Kung titingnan nga naman sa malayo, magmumukha kang tanga dahil nagbabasa ka ng libro ng pabaliktad. At ‘yon mismo ang nais iparating ng may-akda sa kanyang mga mambabasa. Hindi dahil sa magmumukha kang tanga ay hindi mo na babasahin ang libro. Tulad nga ng nabanggit sa introduksyon, nasa mambabasa na kung handa siyang madumihan ang kanyang kamay sa pamumulot.
Sa pagbabasa ng yellow book, madalas gumagamit ang may-akda ng pagwawangis (metaphor). Naihahambing niya ang mga paksa sa isang paraan na malikhain at nauunawaan ng kanyang mambabasa. Gumagamit rin si Bob Ong ng pagmamalabis (hyperbole). Sinasadya niyang lubhang ilarawan ang kanyang mga punto upang manatili sa isipan ng marami ang kanyang mensahe. Bilang isang manunulat, maganda ang kanyang paraan ng pananalita dahil madali itong maunawaan ng marami, bata man o matanda. Labis rin ang paggamit ng pagtawag (apostrophe). Pilit na kinakausap ng may-akda o ng mga manunulat ang mga Pilipinong malay ba nila kung bingi o nagbibingi-bingihan lamang. Kinakausap rin ng mga manunulat ang Pilipinas, na bumangon na ito mula sa kanyang pagkahimlay dahil masarap ang almusal. Ang ironiya (irony) ay ginamit rin bilang pamato sa mga sensitibong paksa tulad ng gobyerno at ng mga tau-tauhan nito.
Sa kabubuuan ng nobela, ang unang panauhang pananaw ang nangibabaw. Ang angulo ng kanilang pagsasalaysay ay hango sa kung ano ang kanilang nakikita. Gumagamit ito ng mga panghalip tulad ng “ako” at “akin”.
Maraming nakakatuwa at interesanteng pangyayari ang nailahad sa librong ito. Tulad na lamang ng love letter na pakalat-kalat ‘di umano sa isang bar. Mahina raw gumamit ng Ingles ang nagsulat nito. Ang kahinaan natin sa Ingles ay maiuugnay sa librong The More the Manyer! ni Elbert Or. Naglalaman ito ng mga cliché at iba pang kasabihan na medyo napagbali-baliktad ng mga Pilipino. Sa isa pang pangyayaring naisulat sa yellow book ay ang paglista nito ng mga kakaibang pangalan ng kalye sa Pilipinas. Sa librong Ngalang Pinoy ni Neni Sta. Romana-Cruz, tulad ng ginawa ni Bob Ong, nailista ang mga kakaiba at kakatuwang pangalan ng kainan, pasyalan at iba pang negosyo. Sa mga artikulo naman na tumatalakay sa pagiging kakaiba ng mga Pilipino sa ibang lahi, ang librong You know you’re Filipino if… ng parehang may akda ng Ngalang Pinoy ang maiuugnay mo. Nilista ng may-akda dito ang mga karaniwang sitwasyon kung saan tanging ang mga Pilipino lamang ang maaaring pumuna.
Sa isang punto, nailahad ng may-akda ang mga mangyayari sa hinaharap kung mangyari man solusyon na iminungkahi. Sinasabing uunlad at mamahalin lalo ng mga Pilipino ang kanyang bayan kung tutulungan nila itong bumangon at magsimula ulit.
Sa kabilang banda, nagpakita rin naman si Bob Ong ng mga flashbacks. Ang pagbabaliktanaw sa mga nangyari sa ating kasaysayan, sa nangyari sa kanyang website, at sa mga nangyari sa mga nauna nang Pilipino na nagtangkang gisingin si Juan.
Ang paggamit ng diyalogo ni Bob Ong ay iba sa lahat ng manunulat na nabasa ko. Gaya nga ng sabi niyang sa isang interview sa dyaryo, lenggwahe ang gamit niya upang maabot ang kanyang mga mambabasa. Ang lenggwaheng gamit niya ay iba dahil sa kanyang kakayahang maipamukha sa mga mambabasa na ganito na ang nangyayari sa kasalukuyan. Mayroon siyang malikhaing paraan ng pagsusulat kung saan naiintindihan siya ng madla at bagkus, nailalahad niya ang kanyang mensahe sa mas marami.
PAG-UUGNAY SA KASALUKUYAN
Hindi maikakaila na maraming bagay na nabanggit sa nobela ang patuloy na nangyayari sa ating bansa ngayon. Ang laganap na graft at korupsyon, ang nakawan sa kaban ng bayan, ang pagturing sa mga kababaihang Pilipino bilang “best buy” at marami pang ‘di mabilang na problema ay patuloy parin na nangyayari sa ating bansa. 2001 ang taon nang nailimbag ang librong Bakit Baliktad Magbasa ng Libro ang mga Pilipino?. Ngunit hanggang ngayon, taong 2007, ay wala pa ring problemang nasusolusyunan ng gobyerno. Tuluyan na nga bang nakalimutan ng gobyerno ang problemang tinutukoy ni Bob Ong? Tuluyan na bang nagsara ang pintuan para sa pag-unlad? O tuluyan nang tinamad si Juan Tamad?
Bilang isang istudyante, responsibilidad ko ang manatiling updated sa pinakahuling nangyayari sa ating bansa ngayon. Dahil ‘di magtatagal, ang kabataan ngayon ang magtataguyod ng pag-asa. At sana, pagdating ng panahong iyon, bago na ang sistema, hindi na takot ang tao sa pagbabago at insulto.
Sa mga balita ngayon, laganap na ang isyung pagnanakaw ng mga opisyal ng gobyerno sa kaban ng bayan. ‘Di naglaon, nagiging trend na ito, at hindi na isyu. Nagtatanong ang mga mamamayanan, “saan na ba napupunta ang mga pinaghirapan naming kitain? Sa bulsa lang ba ng mga korupt na opisyal?”
Sa mga kaguluhang nagaganap ngayon, tulad ng nangyari sa Makati dahil kay Trillanes, hindi maiiwasang hanapin muli si Pagkakaisa. Nasaan na nga ba siya? Hindi ba’t dapat nasa presensya siya parati? Ang pagbawi ni Trillanes ng kanyang suporta kay PGMA ay isang napakababaw na dahilan para pagsimulan ng coup. Nangyari na ito noon, bakit hinahayaan pa ulit nilang mangyari ito ulit ngayon? Mas lalo nilang pinapatunayan na wala tayong malasakit sa kapwa natin Pilipino at umiiral sa atin ang Crab Mentality. Ngayon, nagkaroon nanaman ng isang halimbawa sa ugali ng mga Pinoy na “pagboto sa presidente sa eleksyon at pagkatapos ng isang taon, ilalalaglag ka namin sa pwesto.”
Hindi nakapagtatakang mawalan na nga ng tiwala ang mamamayanan sa mga pinunong kanilang niluluklok. Tulad nga ng nabanggit sa libro, tuwing eleksyon lang lumalabas ang kanilang pagkabukas sa mga Pilipino, marahil nga, dahil boto lang ng mga botante ang habol nila. Kung kailan tapos na ang bilangan, naubos na ang pera ng mga kandidato at nililipad na lang ng hangin ang mga flyers at streamers nila, doon palang lalabas ang kanilang tunay na kulay. Dahil dito, nawawalan na ng tiwala ang mga bumoto sa kanya. Hinihila na sila pababa ng mismong mga nagpa-angat sa kanila.
Tungkol naman sa artikulong The Starbucks Principle ni Nick Garcia, bilib ako sa paglalahad ng nasabing manunulat. Sa isang tonong seryoso na kapag binasa, naiintindihan at nauunawaan ng marami. Nahuli ni Garcia ang kahinaan natin mga Pinoy pagdating sa usapang Starbucks. Kapag bumisita ka ngayon sa mga café ng Starbucks, makakakita ka ng mga kabataan na tumatambay sa tabi ng bintana at nakikipagharutan kasama ang kanilang mga barkada. Hindi nabigo si Garcia ng sabihin niyang:
“Pathetic as it is, the Starbucks atmosphere is so contagious that it simply brings out the social climber in one.”
Totoo nga naman. ‘Pag sinabi mo kasing Starbucks, sosyal na agad ang una mong maiisip. Hindi na lang basta basta kapehan ang Starbucks ngayon. Ginawa na siyang relihiyon ng marami, kung saan hindi sila mabubuhay kung wala ito. Naging parte na ito ng buhay ng marami sa atin na kung minsan ay dumarating na sa puntong ibibigay mo na ang lahat, makakuha lang ng naturang kape. Makawala lang sa isipan ang problema nating mga Pilipino:
“…Starbucks has gone beyond colonial mentality; it has become pure escapism. It helps us forget about the EDSA traffic jam, the hostages in Mindanao, and the decreasing popularity of Erap. In this age of harsh realities of poverty and chaos, anything that offers oblivion and temporary indulgence sells fast. No matter how costly it is.”
Pera man ang problema nating mga Pilipino, ay hindi ko rin alam. Natatak na sa atin na para maka-ahon sa hirap, kailangan mangibang-bayan. Ngunit, ‘yun nga lang ba ang solusyon? Sabi nga ng isa kong kaklase, hindi na raw sa araw umiikot ang mundo ngayon—sa pera na.
Gising na Pilipino.
Hindi sa lahat ng oras ay may pupuna sa mga kakulangan mo bilang mamayanan.
Linggo, Pebrero 3, 2008
MAKABRAWN
Paghahanda: Pebrero 06, 2010
Panggitnang Pagsusulit
FILIPINO 211 – Malikhaing Pagsulat Ricafrente, Leo B.
1. Ano-ano ang mga layunin at kahalagahan ng pagsusulat?
Alam natin na ang pagsusulat ay isa sa apat na makrong kasanayan sa komunikasiyon. Ito ay may mga layuning angkop sa iba’t ibang disiplina; kung kaya, ito ay nagsisilbing mabisang kasangkapan at kasanayan tungo sa mabisa at malawak na pagkatuto ng isang tao o maging sa pag-unlad ng isang lahi. Sa ibang sabi, ang pagsusulat ay maihahalintulad natin sa panitikan---sa dahilan na ang anumang bagay na nasusulat tulad ng nababasa mo ngayon ay isang halimbawang hubog ng panitikan. Sa gayon, isa sa mga layunin ng panitikan ay ang pagsulat at ito ay mahalaga upang mahubog ang anumang panitikan.
Samantala, ayon sa aklat na Pagbasa at Pagsulat Tungo sa Pananaliksik nina Carmelita Alejo at mga katulad, ang anumang bagay na isinusulat ay may tiyak na layunin; kaya nga lamang, iba-iba ang mga layunin sa pagsulat ng bawat manunulat. Sinasabi na may dalawang uri ng layunin sa pagsulat, ang tinatawag na Ekspresiv at Transaksiyunal.
Upang makita ang pagkakaiba ng dalawang uri, ang sumusunod na talahanayan ay makatutulong sa pag-unawa sa mga katangian ng dalawang uring nabanggit:
Mga Layunin sa Pagsulat
E K S P R E S I V
T R A N S A K S I Y U N A L
Isa itorng impormal na paraan ng pagsulat.
Gumagamit ito ng unang panauhan na ako, ko, akin, at iba pa, sa pagsasalaysay.
Sarili ng manunulat ang target nitong mambabasa.
Naglalarawan ito ng personal na damdamin, saloobin, idea at paniniwala.
Nakapaloob din dito ang sariling karanasan ng manunulat at pala-palagay sa mga bagay-bagya na nangyayari sa paligid.
Malaya ang paraan ng pagsulat dito at walang sensura. Hindi gaanong mahalaga rito ang gramatika at pagbaybay ng mga salita bagkus mahalaga rito na mailabas kung ano ang talagang naiisip at nararamdaman ng tao. Halimbawa nito ay diyornal, talaarawan at iba pa.
Layunin nito na maipahayag ang sariling pananaw, kaisipan at damdamin sa pangyayari.
Ito ay isang pormal na paraan ng pagsulat na may tiyak na target na mambabasa, tiyak na layunin at tiyak na paksa
Karaniwang ginagamit dito ang ikatlong panauhan na siya, sila, niya, nila, at iba pa sa paglalahad ng teksto.
Ibang tao ang target nitong mambabasa
Hindi ito masining o malikhaing pagsulat bagkus ito’y naglalahad ng katotohanan na sumusuporta sa pangunahing idea.
Nagbibigay ito ng interpretasiyon sa panitikan, nagsusuri at nagbibigay-impormasiyon, nanghihikayat at nangangatwiran, nagtuturo o kaya’y nagbibigay-mensahe sa iba.
Kontrolado ang paraan ng pagsulat dahil may pormat o estilo ng pagsulat na kailangang sundin.
Halimbawa nito ay balita, artikulo, liham-pangalakal at iba pa.
Sa mga layuning nabanggit, masasabing ang pagsulat ay mahalaga sa lahat ng anggulo. Nakatutulong ito upang magkaroon ng pakinabang ang ibang makrong kasanayan. Ito ay mahalaga para maipahayag ng isang tao ang kanyang mga naiisip at nadarama. Isa pa, mahalaga ito sa pakikipag-ugnayang-sosyal.
2. Bilang isang guro, ano-ano ang mga ginagamit mong mga pamamaraan sa pagpapalabas ng idea upang ang iyong mga mag-aaral ay makabuo ng malikhaing komposisyon/akda? Ipaliwanag.
Marami ng mga pamamaraan ang akin nang nagamit sa pagtuturo ng anumang malikhaing komposisyon. Nagamit ko na minsan ang mga sumusunod, ayon sa kung ano-anong mga layunin ang naitakda sa araw:
a. PAGGAMIT NG TEACHING-MODULE
Paksa: Paano magsulat ng isang tula mula sa pagkakatulala?
Ehersisyo para sa Panulaan : Tula La
Pinapamagatan kong "Tula La" ang Ehersisyong ito. Naglalaro ang pamagat sa dalawang konsepto o diskurso: ang konsepto ng tula o pagtula at ang diskurso ng tulala o pagtulala.
Ang tula o ang sining ng pagtula, ay hindi lamang pagpili ng mga salita (na kadalasang dapat "maganda" ayon sa pinong estetika ng high art at formalist school of poetry). Ito ay pagpili ng tema -- pagsala ng isang karanasan upang iugnay sa mas malawak na konteksto. Ang karanasan o kahit na anong bagay na pinipili natin para gawing tula ay maituturing lamang na teksto. At mismong ang tula ay isang meta-teksto, dahil kailangang isaalang-alang na ito ay may malaking kontekstong pagpupuwestuhan.
Kapag nakapili na ng tema, ang proseso ng pag-aanak ng tula ang susundin. Dito pumapasok ang tinatawag kong "Sining ng Pagtulala." Kailangan nating tumulala. Pero bago ko ituloy ang naratibong ito, lilinawin ko muna ang ibig sabihin ko sa "pagtulala" o "tulala." Naranasan n'yo na bang tumulala? Yung naka-blank stare ka lamang. Yung kahit napakaraming ingay o napakalalim ng katahimikan, kahit na yung katabi n'yo na pala ay naghuhukay na ng sarili niyang libingan ay hindi n'yo napapansin. Kasi nga tulala ka. Ibig sabihin, nakatitig sa kawalan, kahit na sa totoong buhay ay wala namang "kawalan" dahil kahit ang "kawalan" ay isang manipestasyon ng "mayroon." Naranasan n'yo na ba yun? Malamang sa malamang.
Kapag nakatulala tayo, ibig sabihin noon mayroon tayong iniisip. Kadalasan, sa idioma, "malalim ang iniisip." Kaya kahit nasasaling ka na o kaya nadudukutan na pala ng pitaka o cellphone ay di mo napapansin. Kasi nga, wala roon ang atensyon mo. Samakatwid, ang pagtulala ay isang mabisang ehersisyo ng "atensyon." Isang mabisa't epektibong konsentrasyon ng isip. Samakatuwid, kailangan n'yong tumulala para makagawa ng tula.
Ganun ang gagawin n'yo. Magbibigay ako ng ilang salita: maaaring bagay, tao o lugar. Magbibigay rin ako ng ilang mga konsepto: maaaring karanasan, penomenong panlipunan, institusyon o kaligiran. Ang tungkulin n'yo: pagsanibin ang mga ito. Ang layunin n'yo: bumuo ng meta-texto: ang tula.
Heto ang mga salita. Pumili lamang ng ISA: Heto ang mga konsepto. Pumili lamang ng ISA:
1. sintas ng sapatos 1. Hacienda Luisita Massacre
2. puwet ng baso 2. Buhay-Atenista
3. sidemirror 3. Kayabangan
4. maitim na singit 4. Galit
5. pilikmata 5. Kapayapaan
6. janitor 6. Kaguluhan
7. deodorant 7. Karahasan sa Kababaihan
8. balcony ng sinehan 8. Homophobia
9. numero "69" 9. Illegal Logging
10. letrang "Q" 10. National Minority (Indigenous People)
Gumawa ng tula sa pamamagitan ng pag-uugnay sa napili mong isang salita at isang konsepto. Ang tula ay dapat binubuo lamang ng WALONG LINYA. Ipapasa sa Lunes, Enero 24 (para sa Fil 2).
Ang pagbibigay ng modyul at pagtalakay sa anumang kaisipan o konseptong nauukol ditto ay makatutulong hindi lamang sa pagpapalawak sa mga kaalamang pampanitikan o pampanulaan bagkus sibling tulong din ito upang maging malikhain sila sa paggawang anumang komposisyong pampanitikan.
b. PAGGAMIT NG SIMPLE’T MAIIKLING SULATIN/ANYO NG PANITIKAN
TULAD NG MGA SUMUSUNOD:
1. Mga Pahayag/Jokes sa Text
Halimbawa:
Pambansang hayop
teacher: pedro, ano ang ating pambansang hayop? nagsisimula ito sa letter "K".pedro: mam.. KUTO?teacher: hindi! nagtatapos ito sa letter "W".pedro: KUTOW?teacher: hindi! may sungay ito?pedro: DEMONYONG KUTOW?teacher: GO OUT!!!
Praying for 10 Pesos
Sa loob ng simbahan ng Quiapo, isang batang pulubi ang mataimtim na nanalangin sa Diyos.Pulubi: "Panginoon kung maaari po sana ay bigyan ninyo ako ng sampung piso dahil gutom na gutom na lang po ako."Narinig sya ng isang pulis na kasalukuyan ding nagsisimba at bumilib sya sa katatagan ng bata sa pananampalataya sa Diyos. Sa kanyang habag ay dumukot sya ng limang piso at iniabot sa bata na ang sabi: "Amang, narinig ng Diyos ang panalangin mo at heto tanggapin mo ang perang ito at ibili mo ng pagkain".Tumingala ang bata sa pulis, kinuha nya ang limang pisong iniabot at muling yumuko para manalangin: "Panginoon, salamat po sa pagdinig ninyo sa aking panalangin, pero sana naman po sa uli-uli wag na ninyong pararaanin pa sa pulis, kasi malaki na ang bawas".
2. Mga Bagay-bagay na Nakikita sa paligid
Halimbawa:
ONLI in da PILIPeNS Part 1 * vacant lot near makati ave.: "DON'T PARKING" * at an eatery in Cebu: "WE HAB SOPDRINK IN CAN AND IN BATOL! and this is the best of them all!! * on a building somewhere in the Philippines... "NOTARY PUBLIC: TUMATANGGAP DIN NG LABADA KUNG LINGGO"
ONLI in da PILIPeNS Part 2 * A graffiti inside the cubicle of a ladies' C.R. in a university: "PLEASE DON'T SIT LIKE A FROG, SIT LIKE A QUEEN." * At a men's comfort room, above a urinal: "HAWAK MO ANG KINABUKASAN NG BAYAN" * at a construction site in Mandaluyong: "BAWAL OMEHI DITO. ANG MAHOLI BOG-BOG" * somewhere along San Andres: "NO URINATING, ON THE OVER WALLS"
3. Mga larawang Puwedeng Paghanguan ng idea, Pagkukuwento, halimbawang balita atbp.
Ang mga nabanggit ay ilan lamang sa mapupuwedeng gamitin ng guro upang magamit ng mga mag-aaral sa pagbuo ng kanilang mga komposisyon.
3. Ano-ano ang mga katangiang dapat taglayin ng isang malikhaing
manunulat? Bakit?
Ang isang malikhaing manunulat ay di kailanman mapupuwedeng tawaging malikhain kung hindi niya taglay ang lawak ng kaalaman sa mga bagay-bagay hinggil sa panitikan. Kinakailangang may kakayahan siyang gumawa ng mga sulating hubog ng kanyang malawak na imahinasyon. Dapat marunong din siyang kumilala ng kanyang target na mga mambabasa. Dapat mulat siya sa mga pangyayaring pangkapaligiran upang lahat ng kanyang mga obra’y kakitaan ng kaangkupan sa umiiral na takbo ng lipunan.
Gayunpaman, bilang karagdagan, maituturing din na malikhain ang taong may kakayahang lumikha at bumuo mula sa wala. Sila ang mga taong may ibang pagtingin sa mga bagay-bagay sa kanilang kapaligiran. Sila yung mga nag-iisip nang labas sa kahon, sa sistema, sa mga nakagawian, sa tradisyon, at iba pa. Sila yung mga mahilig gumawa ng kanilang sariling daan, at handang maligaw o kaya ay mapahamak. Ayaw nila ng rules. Mahilig sa pakikipagsapalaran ang mga malikhaing manunulat. Kaya nga kung minsan, napagkakamalan weird o may sariling mundo ang mga manunulat.
Ngunit ang pagiging malikhain ng isang tao ay di magkakaroon ng tinig at katawan kung wala ng moralidad ng pagsulat. At ang pagsulat ay di maisasakatuparan kung walang moralidad sa paggamit ng wika. Samakatuwid, pangunahing instrumento ng tao di lamang ang wika kundi ang katangiang moral nito upang maipahayag at magkahugis ang kanyang iniisip, nadarama, galit, saya, at iba pa. Kaya nga sinasabing ang mga manunulat ang pinakamatinong gumamit ng wika.
Dahil sa wika na rin ang pinag-uusapan, kinakailangang isaalang-alang ng isang malikhaing manunulat ang pasagot niya sa tanong na: Sa anong wika dapat magsulat? Wika ang pangunahing instrumento ng manunulat sa pagsulat, hindi ba? Sa sinumang baguhang manunulat, mahalagang maging malinaw sa kanya kung sa anong wika siya dapat magsulat. Mahirap magsulat sa wikang di niya ganap na naiintindihan. Kaya nga, maipapayong magsulat sa wikang nakagisnan. Sa wikang nakagisnan lamang maipapahayag nang totoo at tapat ang nais sabihin o isulat. Maiiwasan ang pagkakamali kung magsusulat sa wikang nakagisnan.
Isa pa, dapat ding bigyang-pansin ang tanong na: Anong genre ang susulatin? Ang panitikan ay isang malaking larang/disiplina. Napailalim dito ang iba’t ibang uri ng akda: tula, maikling kuwento, sanaysay, pabula, maikling kuwentong pambata, dula/play, script, at iba pa. Mahalagang maging malinaw muna sa isang baguhang manunulat kung anong uri ng panitikan ang kanyang gustong isulat. Bawat isa ay may kanya-kanyang katangian na dapat pag-aralan. Mahalagang maging malinaw sa manunulat ang pagkakaiba-iba ang mga sangay o uri ng panitikan.
Mahalagang timba-timbangin ng mismong manunulat ang kanyang sariling kakayahan kung saan siya higit na magiging epektibo. Kung alin sa mga uri ng akdang pampanitikan ang malapit sa kanyang interes. Kailangang magkaroon ng pokus ang isang manunulat.
Idagdag pa natin ang pagsagot sa tanong na: Saan kukunin ang paksa? Madalas na ito ang pangunahing suliranin ng mga manunulat. Saan kukunin ang paksa? Paano masusulatan ang blangkong papel sa typewriter? O kung hi-tech, ang screen ng kompyuter o laptop? Sayang ang kuryente kung ilang oras ng nakatunganga sa kompyuter o laptop nang wala namang isusulat.
Kung tutuusin, maraming maaaring pagkunan ng paksa. Una na rito sariling ang karanasan. Walang taong walang karanasan. Mula pagkabata hanggang ngayong dumarami ang ating mga alalahanin at bagahe napupuno tayo ng mga karanasan. Karanasan ang humuhubog at bumubuo sa ating pagkatao. Halimbawa, lahat tayo ay may mga tiyak na karanasan sa ating Tatay. Iba-iba ang Tatay. May tatay na nag-aanak nang marami para maging investment. May tatay na handang suungin ang lahat upang maibigay lamang ang luho ng kanyang pamilya. Pero boring ang mga ganitong tatay. Tiyak na may mga katangian ang iyong tatay na di katangian ng napakaraming tatay sa mundo. Halimbawa, higit na kapanapanabik subaybayan ng kuwento ng isang tatay na naging bisyo ang paghuhukay ng balon upang makahanap ng ginto, o ng isa pang tatay na mahilig magtanim ngunit lagi namang namamatay.
Lahat tayo ay nakaranas na umibig, pero iba-iba ang ating karanasan sa pag-ibig. May umiibig habang kumakabig, may umiibig habang nagpaparaya, may umiibig kapalit ang 300 na load, may pag-ibig sa pamilya, sa ibang tao, sa hayop, sa kapwa babae o lalaki, sa mga materyal na bagay, at may umiibig nang sobra o sinasamba ang sarili. Samakattuwid, ang ating mga tiyak na karanasan sa buhay ay napagkukunan natin ng paksa. Huwag tumingin sa labas dahil nasa ating mga sarili, sa ating loob o karanasan ang mga paksa.
Pangalawa, karanasan ng ibang tao. Maaaring kunin ang karanasan ng ibang tao upang gawing materyal ng isinusulat. Ang mga kuwento ng ibang tao—ng ating mga kasamahang guro, estudyante, kapatid, kaibigan o kakilala ay mga materyal lamang. Kailangan pa rin itong pag-isipan upang higit na maging malikhain. Walang masama rito hanggang di ikakapahamak o ikakapariwara ng taong pinanggalingan ng kuwento.
Makinig sa mga kuwentuhan ng mga pasahero sa dyip o bus. Sa pagbibiyahe, tiyak na may mga mabubuong kuwento’t salaysay. Maaaring i-note sa isang kapirasong papel ng mga paksang nakuha buhat ng mga kuwentuhan ng mga pasahero.
Pangatlo, maaaring mapagkunan ng paksa ang mga nabasa. Maaaring pagkunan ng kuwento ang mga headline o balita sa dyaryo. Mapagkukunan ng paksa ang mga dyaryo lalo na yaong mga dyaryong binibili’t binabasa ng masa. Halimbawa: Isang Ama Isinilid ang Kanyang Anak sa Maleta, Isang Ita Ipinagpalit ang Kanyang Anak sa Isang Radyo, Magkasintahan Nagpatiwakal, at iba pa.
Iminunungkahi rin sa isang manunulat na bigyang-tuon ang pagsagot sa tanong na: Paano mapagaganda ang isang akda? Ang isang akda ay higit na magiging malikhain kung ito ay dadaan sa ilang rebisyon. Ipabasa sa iba ang akda. Kunin ang kanilang mga komentaryo o reaksyon. Tiyaking may ganap na kaalaman o kasanayan ang taong magbabasa ng akda. Maging bukas ang isip at puso sa pagtanggap ng mga kahinaan ng akda. At siyempre, kailangang upuang muli ang kuwento. Hinggil dito, gampanin ng manunulat ang paglagay ng sarili sa posisyon ng mambabasa
Ang anumang akdang pampanitikan ay nangangailangan ng mambabasa. At kung di ito mailalathala, di ito makakarating sa kanila. Kung kaya, nararapat lamang na sagutin ng manunulat ang tanong na: Saan dadalhin ang natapos na akda?
O kung sapat na ang tiwala sa sariling akda, na talagang mahusay ang pagkakasulat nito, maaaring ilahok ito sa mga timpalak. Mayroon tayong Don Carlos Palanca Memorial Awards for Literature, Talaang Ginto sa Pagsulat ng Tula ng Komisyon sa Wikang Filipino, at iba pa. Ngunit di lamang dapat patimpalak ang maging motibasyon para magsulat. Ang makita ang sariling pangalan at mabasa ng isa ay maituturing ng isang karangalan. Ngunit kailangan din nating mabuhay, kaya di masamang pagkakitaan din ang pagsusulat.
Panghuli, tulad ng mga guro, ang isang manunulat ay kailangan ding magbasa. Sa pagbabasa, nagkakaroon tayo ng kaalaman sa mga estilo o paraan ng pagsulat ng ibang manunulat. Nalalaman natin ang mga paksang naisulat na at di pa naisusulat. Kung nais ng manunulat na siya ay basahin, dapat ay basahin din niya ang akda ng iba. Kaya walang manunulat ang di nagbabasa—kaya, Magbasa, Magbasa, at Magbasa.
Ang mga hakbang na aking ibinigay ay makatutulong sa sinumang may hilig na magsulat o nais na maging malikhaing manunulat. Ang mga ito ay maaaring lapatan ng iba’t ibang estratehiya upang mahikayat ang sinuman na mag-isip na labas sa kahon, mabalikan ang kanilang mga karanasan at iba pa.
4. Ano-anong mga teknik ang iyong maimumungkahi upang malinang ang
kasanayan ng mga mag-aaral sa pagsulat ng maikling kuwento?
Ipaliwanag at gawan ng mga halimbawa.
Ang unang teknik na aking laging iminumungkahi sa aking mga mag-aaral sa matagumpay na pagsasagawa ng anumang malikhaing pagsulat gaya ng Maikling Kuwento ay ang Magbasa nang Magbasa nang Magbasa at Magbasa.
Gaya ng mga nabanggit ko na sa dakong una, tulad ng mga guro, ang isang manunulat ay kailangan din na magbasa. Sa pagbabasa, nagkakaroon tayo ng kaalaman sa mga estilo o paraan ng pagsulat ng ibang manunulat. Nalalaman natin ang mga paksang naisulat na at di pa naisusulat. Kung nais ng manunulat na siya ay basahin, dapat ay basahin din niya ang akda ng iba. Kaya walang manunulat ang di nagbabasa—kaya, Magbasa, Magbasa, at Magbasa.
Pumapangalawa na ang Pagsasagawa ng dyornal. Ang mga mag-aaral ay nahihimok na malinang ang kanilang kakayahan at kasanayan sa pagsulat kung sila ay binibigayan ng Gawain makatutulong sa kanilang pansariling pag-unlad—tulad ng paglalagay ng anumang sulatin sa kanilang mga journal notebooks—tulad ng maikling kuwento.
Dagdag mo pa ang pagbibigay sa mga mag-aaral ng mga gawaing project-based, tulad na lamang ng pagsasagawa ng kani-kaniyang BLOGSITES sa World Wide Web o Internet. Ang mga sites na ito ay dapat kalagyan ng mga piling sulating kanilang naibigang gawin—tulad ng pagsagawa ng mga pansariling maikling kuwento. Ang isang teknik na pwedeng gawing paraan ng guro upang mahimok ang kanyang mga mag-aaral sa pagsusulat ng maikling kuwento ay ang paglahd ng guro ng Gawain na kung saan sasabihin niya na ang anumang gawain tulad ng pagsususlat ng kuwento ay kinakailngang may pinaghanguang INSPIRASYON. Maaaring ibahagi ng guro ang ganitong panimula:
Dahil araw naman ng mga puso ngayon, alam kong bawat isa sa atin ay may kani-kaniyang inspirasyon sa buhay. Kaya ang gawain natin ngayon ay may kaugnayan duto.
Kumuha ng isang malinis na papel at ilista ditto ang lahat ng taong mahal mo. (gagawin ito sa loob ng limang minuto)
Sa lahat ng mga taong nailista mo ay pumili lamang ng limang taong mas mahal o mahalaga sa’yo, bilugan ang limang ito.(gagawin ito sa loob ng 2 minuto)
Sa limang ito ay pumili lamang ng isa na iyong pinakamamahal, matapos ay gawan siya ng isang maikling kuwento. Maaaring kasama ka sa ilan sa mga tauhan ng gagawin mong kuwento.
(Simula ng paggawa ng Maikling Kuwento)
Isa pa, makatutulong din sa mga mag-aaral ang hindi dekahong pagtuturo ng pagsulat. Kailangang iparamdam sa kanila ang mga bagay na mapupuwedeng paghanguan ng kanilang mga kuwentong puwedeng maisulat. Pwedeng dalhin sila sa mga lugar na hindi pa nila napupuntahan o iparananas sa kanila ang mga bagay na di pa nila kailanman nararanasan—tulad ng mga bagay na hihimok sa kanila para gumana ang kanilang mayamang imahinasyon. Halimbawang gawain na rito ay ang pagpunta sa mga lugar na puwedeng makatulong sa kanila na makakuha ng paksa sa kanilang kuwentong susulatin.
5. Paano ang pagsulat ng tula? Gumawa ng tula batay sa naganap na
pangyayari sa lugar ng mga ampatuan at Mangundadato.
Nais kung gamitin muli ang aking naging halimbawa sa kung paano maituturo ang malikhaing pagsulat ng tula--ang pagsulat ng tula mula sa pagkakatulala.
Paksa: Paano magsulat ng isang tula mula sa pagkakatulala?
Ehersisyo para sa Panulaan : Tula La
Pinapamagatan kong "Tula La" ang Ehersisyong ito. Naglalaro ang pamagat sa dalawang konsepto o diskurso: ang konsepto ng tula o pagtula at ang diskurso ng tulala o pagtulala.
Ang tula o ang sining ng pagtula, ay hindi lamang pagpili ng mga salita (na kadalasang dapat "maganda" ayon sa pinong estetika ng high art at formalist school of poetry). Ito ay pagpili ng tema -- pagsala ng isang karanasan upang iugnay sa mas malawak na konteksto. Ang karanasan o kahit na anong bagay na pinipili natin para gawing tula ay maituturing lamang na teksto. At mismong ang tula ay isang meta-teksto, dahil kailangang isaalang-alang na ito ay may malaking kontekstong pagpupuwestuhan.
Kapag nakapili na ng tema, ang proseso ng pag-aanak ng tula ang susundin. Dito pumapasok ang tinatawag kong "Sining ng Pagtulala." Kailangan nating tumulala. Pero bago ko ituloy ang naratibong ito, lilinawin ko muna ang ibig sabihin ko sa "pagtulala" o "tulala." Naranasan n'yo na bang tumulala? Yung naka-blank stare ka lamang. Yung kahit napakaraming ingay o napakalalim ng katahimikan, kahit na yung katabi n'yo na pala ay naghuhukay na ng sarili niyang libingan ay hindi n'yo napapansin. Kasi nga tulala ka. Ibig sabihin, nakatitig sa kawalan, kahit na sa totoong buhay ay wala namang "kawalan" dahil kahit ang "kawalan" ay isang manipestasyon ng "mayroon." Naranasan n'yo na ba yun? Malamang sa malamang.
Kapag nakatulala tayo, ibig sabihin noon mayroon tayong iniisip. Kadalasan, sa idioma, "malalim ang iniisip." Kaya kahit nasasaling ka na o kaya nadudukutan na pala ng pitaka o cellphone ay di mo napapansin. Kasi nga, wala roon ang atensyon mo. Samakatwid, ang pagtulala ay isang mabisang ehersisyo ng "atensyon." Isang mabisa't epektibong konsentrasyon ng isip. Samakatuwid, kailangan n'yong tumulala para makagawa ng tula.
Ganun ang gagawin n'yo. Magbibigay ako ng ilang salita: maaaring bagay, tao o lugar. Magbibigay rin ako ng ilang mga konsepto: maaaring karanasan, penomenong panlipunan, institusyon o kaligiran. Ang tungkulin n'yo: pagsanibin ang mga ito. Ang layunin n'yo: bumuo ng meta-texto: ang tula.
Heto ang mga salita. Pumili lamang ng ISA: Heto ang mga konsepto. Pumili lamang ng ISA:
1. sintas ng sapatos 1. Maguindanao Massacre
2. puwet ng baso 2. Buhay-Atenista
3. sidemirror 3. Kayabangan
4. maitim na singit 4. Galit
5. pilikmata 5. Kapayapaan
6. janitor 6. Kaguluhan
7. deodorant 7. Karahasan sa Kababaihan
8. balcony ng sinehan 8. Homophobia
9. numero "69" 9. Illegal Logging
10. letrang "Q" 10. National Minority (Indigenous People)
Gumawa ng tula sa pamamagitan ng pag-uugnay sa napili mong isang salita at isang konsepto. Ang tula ay dapat binubuo lamang ng WALONG LINYA. Ipapasa sa Lunes, Enero 24 (para sa Fil 2).
Halimbawang Tula
MEDIALUNA
MidyaAmpatuanMidyalunaMidya
MidyaAmpliyadaMidyalunaMagundadatoMidya
MidyaAmpliyadaFilipinasMINDANAOMidya
MidyaKontraTeroristaPulidoKinarateMidya
MidyaAmpatuanMidyalunaAmpliyadaMidya
MidyaPolitikaKomentaryoKomentaristaRatratistaMidya
MidyaArmalaytKristaiyanismoMuslimArmalaytMidya
MidyaMachinegunBombaRepublikaMidya
MidyaLugawFilipinoMasukistaLugawMidya
MidyaPolisiyaHustisiyaMidya
MidyaOperasyonWelgaMidya
MidyaEleksyonMidya
KwartaPolitikaAmpatuanmagundadatoPolitikaKwarta
MidyaPolisiyaHustisiyaMidya
GuwardyaPesimistaGuwardya
Mindanao
Medialuna -
Sanggunian:
Alejo, Carmelita T. et al. 2005. Pagbasa at Pagsulat Tungo sa Pananaliksik. C & E Publishing, Inc
http://angtitserngbayan.multiply.com/journal/item/12/Ang_Malikhaing_Pagsulat_At_Ang_Guro
http://images.google.com.ph/images?gbv=2&hl=en&q=optical+illusion&sa=N&start=80&ndsp=20
Panggitnang Pagsusulit
FILIPINO 211 – Malikhaing Pagsulat Ricafrente, Leo B.
1. Ano-ano ang mga layunin at kahalagahan ng pagsusulat?
Alam natin na ang pagsusulat ay isa sa apat na makrong kasanayan sa komunikasiyon. Ito ay may mga layuning angkop sa iba’t ibang disiplina; kung kaya, ito ay nagsisilbing mabisang kasangkapan at kasanayan tungo sa mabisa at malawak na pagkatuto ng isang tao o maging sa pag-unlad ng isang lahi. Sa ibang sabi, ang pagsusulat ay maihahalintulad natin sa panitikan---sa dahilan na ang anumang bagay na nasusulat tulad ng nababasa mo ngayon ay isang halimbawang hubog ng panitikan. Sa gayon, isa sa mga layunin ng panitikan ay ang pagsulat at ito ay mahalaga upang mahubog ang anumang panitikan.
Samantala, ayon sa aklat na Pagbasa at Pagsulat Tungo sa Pananaliksik nina Carmelita Alejo at mga katulad, ang anumang bagay na isinusulat ay may tiyak na layunin; kaya nga lamang, iba-iba ang mga layunin sa pagsulat ng bawat manunulat. Sinasabi na may dalawang uri ng layunin sa pagsulat, ang tinatawag na Ekspresiv at Transaksiyunal.
Upang makita ang pagkakaiba ng dalawang uri, ang sumusunod na talahanayan ay makatutulong sa pag-unawa sa mga katangian ng dalawang uring nabanggit:
Mga Layunin sa Pagsulat
E K S P R E S I V
T R A N S A K S I Y U N A L
Isa itorng impormal na paraan ng pagsulat.
Gumagamit ito ng unang panauhan na ako, ko, akin, at iba pa, sa pagsasalaysay.
Sarili ng manunulat ang target nitong mambabasa.
Naglalarawan ito ng personal na damdamin, saloobin, idea at paniniwala.
Nakapaloob din dito ang sariling karanasan ng manunulat at pala-palagay sa mga bagay-bagya na nangyayari sa paligid.
Malaya ang paraan ng pagsulat dito at walang sensura. Hindi gaanong mahalaga rito ang gramatika at pagbaybay ng mga salita bagkus mahalaga rito na mailabas kung ano ang talagang naiisip at nararamdaman ng tao. Halimbawa nito ay diyornal, talaarawan at iba pa.
Layunin nito na maipahayag ang sariling pananaw, kaisipan at damdamin sa pangyayari.
Ito ay isang pormal na paraan ng pagsulat na may tiyak na target na mambabasa, tiyak na layunin at tiyak na paksa
Karaniwang ginagamit dito ang ikatlong panauhan na siya, sila, niya, nila, at iba pa sa paglalahad ng teksto.
Ibang tao ang target nitong mambabasa
Hindi ito masining o malikhaing pagsulat bagkus ito’y naglalahad ng katotohanan na sumusuporta sa pangunahing idea.
Nagbibigay ito ng interpretasiyon sa panitikan, nagsusuri at nagbibigay-impormasiyon, nanghihikayat at nangangatwiran, nagtuturo o kaya’y nagbibigay-mensahe sa iba.
Kontrolado ang paraan ng pagsulat dahil may pormat o estilo ng pagsulat na kailangang sundin.
Halimbawa nito ay balita, artikulo, liham-pangalakal at iba pa.
Sa mga layuning nabanggit, masasabing ang pagsulat ay mahalaga sa lahat ng anggulo. Nakatutulong ito upang magkaroon ng pakinabang ang ibang makrong kasanayan. Ito ay mahalaga para maipahayag ng isang tao ang kanyang mga naiisip at nadarama. Isa pa, mahalaga ito sa pakikipag-ugnayang-sosyal.
2. Bilang isang guro, ano-ano ang mga ginagamit mong mga pamamaraan sa pagpapalabas ng idea upang ang iyong mga mag-aaral ay makabuo ng malikhaing komposisyon/akda? Ipaliwanag.
Marami ng mga pamamaraan ang akin nang nagamit sa pagtuturo ng anumang malikhaing komposisyon. Nagamit ko na minsan ang mga sumusunod, ayon sa kung ano-anong mga layunin ang naitakda sa araw:
a. PAGGAMIT NG TEACHING-MODULE
Paksa: Paano magsulat ng isang tula mula sa pagkakatulala?
Ehersisyo para sa Panulaan : Tula La
Pinapamagatan kong "Tula La" ang Ehersisyong ito. Naglalaro ang pamagat sa dalawang konsepto o diskurso: ang konsepto ng tula o pagtula at ang diskurso ng tulala o pagtulala.
Ang tula o ang sining ng pagtula, ay hindi lamang pagpili ng mga salita (na kadalasang dapat "maganda" ayon sa pinong estetika ng high art at formalist school of poetry). Ito ay pagpili ng tema -- pagsala ng isang karanasan upang iugnay sa mas malawak na konteksto. Ang karanasan o kahit na anong bagay na pinipili natin para gawing tula ay maituturing lamang na teksto. At mismong ang tula ay isang meta-teksto, dahil kailangang isaalang-alang na ito ay may malaking kontekstong pagpupuwestuhan.
Kapag nakapili na ng tema, ang proseso ng pag-aanak ng tula ang susundin. Dito pumapasok ang tinatawag kong "Sining ng Pagtulala." Kailangan nating tumulala. Pero bago ko ituloy ang naratibong ito, lilinawin ko muna ang ibig sabihin ko sa "pagtulala" o "tulala." Naranasan n'yo na bang tumulala? Yung naka-blank stare ka lamang. Yung kahit napakaraming ingay o napakalalim ng katahimikan, kahit na yung katabi n'yo na pala ay naghuhukay na ng sarili niyang libingan ay hindi n'yo napapansin. Kasi nga tulala ka. Ibig sabihin, nakatitig sa kawalan, kahit na sa totoong buhay ay wala namang "kawalan" dahil kahit ang "kawalan" ay isang manipestasyon ng "mayroon." Naranasan n'yo na ba yun? Malamang sa malamang.
Kapag nakatulala tayo, ibig sabihin noon mayroon tayong iniisip. Kadalasan, sa idioma, "malalim ang iniisip." Kaya kahit nasasaling ka na o kaya nadudukutan na pala ng pitaka o cellphone ay di mo napapansin. Kasi nga, wala roon ang atensyon mo. Samakatwid, ang pagtulala ay isang mabisang ehersisyo ng "atensyon." Isang mabisa't epektibong konsentrasyon ng isip. Samakatuwid, kailangan n'yong tumulala para makagawa ng tula.
Ganun ang gagawin n'yo. Magbibigay ako ng ilang salita: maaaring bagay, tao o lugar. Magbibigay rin ako ng ilang mga konsepto: maaaring karanasan, penomenong panlipunan, institusyon o kaligiran. Ang tungkulin n'yo: pagsanibin ang mga ito. Ang layunin n'yo: bumuo ng meta-texto: ang tula.
Heto ang mga salita. Pumili lamang ng ISA: Heto ang mga konsepto. Pumili lamang ng ISA:
1. sintas ng sapatos 1. Hacienda Luisita Massacre
2. puwet ng baso 2. Buhay-Atenista
3. sidemirror 3. Kayabangan
4. maitim na singit 4. Galit
5. pilikmata 5. Kapayapaan
6. janitor 6. Kaguluhan
7. deodorant 7. Karahasan sa Kababaihan
8. balcony ng sinehan 8. Homophobia
9. numero "69" 9. Illegal Logging
10. letrang "Q" 10. National Minority (Indigenous People)
Gumawa ng tula sa pamamagitan ng pag-uugnay sa napili mong isang salita at isang konsepto. Ang tula ay dapat binubuo lamang ng WALONG LINYA. Ipapasa sa Lunes, Enero 24 (para sa Fil 2).
Ang pagbibigay ng modyul at pagtalakay sa anumang kaisipan o konseptong nauukol ditto ay makatutulong hindi lamang sa pagpapalawak sa mga kaalamang pampanitikan o pampanulaan bagkus sibling tulong din ito upang maging malikhain sila sa paggawang anumang komposisyong pampanitikan.
b. PAGGAMIT NG SIMPLE’T MAIIKLING SULATIN/ANYO NG PANITIKAN
TULAD NG MGA SUMUSUNOD:
1. Mga Pahayag/Jokes sa Text
Halimbawa:
Pambansang hayop
teacher: pedro, ano ang ating pambansang hayop? nagsisimula ito sa letter "K".pedro: mam.. KUTO?teacher: hindi! nagtatapos ito sa letter "W".pedro: KUTOW?teacher: hindi! may sungay ito?pedro: DEMONYONG KUTOW?teacher: GO OUT!!!
Praying for 10 Pesos
Sa loob ng simbahan ng Quiapo, isang batang pulubi ang mataimtim na nanalangin sa Diyos.Pulubi: "Panginoon kung maaari po sana ay bigyan ninyo ako ng sampung piso dahil gutom na gutom na lang po ako."Narinig sya ng isang pulis na kasalukuyan ding nagsisimba at bumilib sya sa katatagan ng bata sa pananampalataya sa Diyos. Sa kanyang habag ay dumukot sya ng limang piso at iniabot sa bata na ang sabi: "Amang, narinig ng Diyos ang panalangin mo at heto tanggapin mo ang perang ito at ibili mo ng pagkain".Tumingala ang bata sa pulis, kinuha nya ang limang pisong iniabot at muling yumuko para manalangin: "Panginoon, salamat po sa pagdinig ninyo sa aking panalangin, pero sana naman po sa uli-uli wag na ninyong pararaanin pa sa pulis, kasi malaki na ang bawas".
2. Mga Bagay-bagay na Nakikita sa paligid
Halimbawa:
ONLI in da PILIPeNS Part 1 * vacant lot near makati ave.: "DON'T PARKING" * at an eatery in Cebu: "WE HAB SOPDRINK IN CAN AND IN BATOL! and this is the best of them all!! * on a building somewhere in the Philippines... "NOTARY PUBLIC: TUMATANGGAP DIN NG LABADA KUNG LINGGO"
ONLI in da PILIPeNS Part 2 * A graffiti inside the cubicle of a ladies' C.R. in a university: "PLEASE DON'T SIT LIKE A FROG, SIT LIKE A QUEEN." * At a men's comfort room, above a urinal: "HAWAK MO ANG KINABUKASAN NG BAYAN" * at a construction site in Mandaluyong: "BAWAL OMEHI DITO. ANG MAHOLI BOG-BOG" * somewhere along San Andres: "NO URINATING, ON THE OVER WALLS"
3. Mga larawang Puwedeng Paghanguan ng idea, Pagkukuwento, halimbawang balita atbp.
Ang mga nabanggit ay ilan lamang sa mapupuwedeng gamitin ng guro upang magamit ng mga mag-aaral sa pagbuo ng kanilang mga komposisyon.
3. Ano-ano ang mga katangiang dapat taglayin ng isang malikhaing
manunulat? Bakit?
Ang isang malikhaing manunulat ay di kailanman mapupuwedeng tawaging malikhain kung hindi niya taglay ang lawak ng kaalaman sa mga bagay-bagay hinggil sa panitikan. Kinakailangang may kakayahan siyang gumawa ng mga sulating hubog ng kanyang malawak na imahinasyon. Dapat marunong din siyang kumilala ng kanyang target na mga mambabasa. Dapat mulat siya sa mga pangyayaring pangkapaligiran upang lahat ng kanyang mga obra’y kakitaan ng kaangkupan sa umiiral na takbo ng lipunan.
Gayunpaman, bilang karagdagan, maituturing din na malikhain ang taong may kakayahang lumikha at bumuo mula sa wala. Sila ang mga taong may ibang pagtingin sa mga bagay-bagay sa kanilang kapaligiran. Sila yung mga nag-iisip nang labas sa kahon, sa sistema, sa mga nakagawian, sa tradisyon, at iba pa. Sila yung mga mahilig gumawa ng kanilang sariling daan, at handang maligaw o kaya ay mapahamak. Ayaw nila ng rules. Mahilig sa pakikipagsapalaran ang mga malikhaing manunulat. Kaya nga kung minsan, napagkakamalan weird o may sariling mundo ang mga manunulat.
Ngunit ang pagiging malikhain ng isang tao ay di magkakaroon ng tinig at katawan kung wala ng moralidad ng pagsulat. At ang pagsulat ay di maisasakatuparan kung walang moralidad sa paggamit ng wika. Samakatuwid, pangunahing instrumento ng tao di lamang ang wika kundi ang katangiang moral nito upang maipahayag at magkahugis ang kanyang iniisip, nadarama, galit, saya, at iba pa. Kaya nga sinasabing ang mga manunulat ang pinakamatinong gumamit ng wika.
Dahil sa wika na rin ang pinag-uusapan, kinakailangang isaalang-alang ng isang malikhaing manunulat ang pasagot niya sa tanong na: Sa anong wika dapat magsulat? Wika ang pangunahing instrumento ng manunulat sa pagsulat, hindi ba? Sa sinumang baguhang manunulat, mahalagang maging malinaw sa kanya kung sa anong wika siya dapat magsulat. Mahirap magsulat sa wikang di niya ganap na naiintindihan. Kaya nga, maipapayong magsulat sa wikang nakagisnan. Sa wikang nakagisnan lamang maipapahayag nang totoo at tapat ang nais sabihin o isulat. Maiiwasan ang pagkakamali kung magsusulat sa wikang nakagisnan.
Isa pa, dapat ding bigyang-pansin ang tanong na: Anong genre ang susulatin? Ang panitikan ay isang malaking larang/disiplina. Napailalim dito ang iba’t ibang uri ng akda: tula, maikling kuwento, sanaysay, pabula, maikling kuwentong pambata, dula/play, script, at iba pa. Mahalagang maging malinaw muna sa isang baguhang manunulat kung anong uri ng panitikan ang kanyang gustong isulat. Bawat isa ay may kanya-kanyang katangian na dapat pag-aralan. Mahalagang maging malinaw sa manunulat ang pagkakaiba-iba ang mga sangay o uri ng panitikan.
Mahalagang timba-timbangin ng mismong manunulat ang kanyang sariling kakayahan kung saan siya higit na magiging epektibo. Kung alin sa mga uri ng akdang pampanitikan ang malapit sa kanyang interes. Kailangang magkaroon ng pokus ang isang manunulat.
Idagdag pa natin ang pagsagot sa tanong na: Saan kukunin ang paksa? Madalas na ito ang pangunahing suliranin ng mga manunulat. Saan kukunin ang paksa? Paano masusulatan ang blangkong papel sa typewriter? O kung hi-tech, ang screen ng kompyuter o laptop? Sayang ang kuryente kung ilang oras ng nakatunganga sa kompyuter o laptop nang wala namang isusulat.
Kung tutuusin, maraming maaaring pagkunan ng paksa. Una na rito sariling ang karanasan. Walang taong walang karanasan. Mula pagkabata hanggang ngayong dumarami ang ating mga alalahanin at bagahe napupuno tayo ng mga karanasan. Karanasan ang humuhubog at bumubuo sa ating pagkatao. Halimbawa, lahat tayo ay may mga tiyak na karanasan sa ating Tatay. Iba-iba ang Tatay. May tatay na nag-aanak nang marami para maging investment. May tatay na handang suungin ang lahat upang maibigay lamang ang luho ng kanyang pamilya. Pero boring ang mga ganitong tatay. Tiyak na may mga katangian ang iyong tatay na di katangian ng napakaraming tatay sa mundo. Halimbawa, higit na kapanapanabik subaybayan ng kuwento ng isang tatay na naging bisyo ang paghuhukay ng balon upang makahanap ng ginto, o ng isa pang tatay na mahilig magtanim ngunit lagi namang namamatay.
Lahat tayo ay nakaranas na umibig, pero iba-iba ang ating karanasan sa pag-ibig. May umiibig habang kumakabig, may umiibig habang nagpaparaya, may umiibig kapalit ang 300 na load, may pag-ibig sa pamilya, sa ibang tao, sa hayop, sa kapwa babae o lalaki, sa mga materyal na bagay, at may umiibig nang sobra o sinasamba ang sarili. Samakattuwid, ang ating mga tiyak na karanasan sa buhay ay napagkukunan natin ng paksa. Huwag tumingin sa labas dahil nasa ating mga sarili, sa ating loob o karanasan ang mga paksa.
Pangalawa, karanasan ng ibang tao. Maaaring kunin ang karanasan ng ibang tao upang gawing materyal ng isinusulat. Ang mga kuwento ng ibang tao—ng ating mga kasamahang guro, estudyante, kapatid, kaibigan o kakilala ay mga materyal lamang. Kailangan pa rin itong pag-isipan upang higit na maging malikhain. Walang masama rito hanggang di ikakapahamak o ikakapariwara ng taong pinanggalingan ng kuwento.
Makinig sa mga kuwentuhan ng mga pasahero sa dyip o bus. Sa pagbibiyahe, tiyak na may mga mabubuong kuwento’t salaysay. Maaaring i-note sa isang kapirasong papel ng mga paksang nakuha buhat ng mga kuwentuhan ng mga pasahero.
Pangatlo, maaaring mapagkunan ng paksa ang mga nabasa. Maaaring pagkunan ng kuwento ang mga headline o balita sa dyaryo. Mapagkukunan ng paksa ang mga dyaryo lalo na yaong mga dyaryong binibili’t binabasa ng masa. Halimbawa: Isang Ama Isinilid ang Kanyang Anak sa Maleta, Isang Ita Ipinagpalit ang Kanyang Anak sa Isang Radyo, Magkasintahan Nagpatiwakal, at iba pa.
Iminunungkahi rin sa isang manunulat na bigyang-tuon ang pagsagot sa tanong na: Paano mapagaganda ang isang akda? Ang isang akda ay higit na magiging malikhain kung ito ay dadaan sa ilang rebisyon. Ipabasa sa iba ang akda. Kunin ang kanilang mga komentaryo o reaksyon. Tiyaking may ganap na kaalaman o kasanayan ang taong magbabasa ng akda. Maging bukas ang isip at puso sa pagtanggap ng mga kahinaan ng akda. At siyempre, kailangang upuang muli ang kuwento. Hinggil dito, gampanin ng manunulat ang paglagay ng sarili sa posisyon ng mambabasa
Ang anumang akdang pampanitikan ay nangangailangan ng mambabasa. At kung di ito mailalathala, di ito makakarating sa kanila. Kung kaya, nararapat lamang na sagutin ng manunulat ang tanong na: Saan dadalhin ang natapos na akda?
O kung sapat na ang tiwala sa sariling akda, na talagang mahusay ang pagkakasulat nito, maaaring ilahok ito sa mga timpalak. Mayroon tayong Don Carlos Palanca Memorial Awards for Literature, Talaang Ginto sa Pagsulat ng Tula ng Komisyon sa Wikang Filipino, at iba pa. Ngunit di lamang dapat patimpalak ang maging motibasyon para magsulat. Ang makita ang sariling pangalan at mabasa ng isa ay maituturing ng isang karangalan. Ngunit kailangan din nating mabuhay, kaya di masamang pagkakitaan din ang pagsusulat.
Panghuli, tulad ng mga guro, ang isang manunulat ay kailangan ding magbasa. Sa pagbabasa, nagkakaroon tayo ng kaalaman sa mga estilo o paraan ng pagsulat ng ibang manunulat. Nalalaman natin ang mga paksang naisulat na at di pa naisusulat. Kung nais ng manunulat na siya ay basahin, dapat ay basahin din niya ang akda ng iba. Kaya walang manunulat ang di nagbabasa—kaya, Magbasa, Magbasa, at Magbasa.
Ang mga hakbang na aking ibinigay ay makatutulong sa sinumang may hilig na magsulat o nais na maging malikhaing manunulat. Ang mga ito ay maaaring lapatan ng iba’t ibang estratehiya upang mahikayat ang sinuman na mag-isip na labas sa kahon, mabalikan ang kanilang mga karanasan at iba pa.
4. Ano-anong mga teknik ang iyong maimumungkahi upang malinang ang
kasanayan ng mga mag-aaral sa pagsulat ng maikling kuwento?
Ipaliwanag at gawan ng mga halimbawa.
Ang unang teknik na aking laging iminumungkahi sa aking mga mag-aaral sa matagumpay na pagsasagawa ng anumang malikhaing pagsulat gaya ng Maikling Kuwento ay ang Magbasa nang Magbasa nang Magbasa at Magbasa.
Gaya ng mga nabanggit ko na sa dakong una, tulad ng mga guro, ang isang manunulat ay kailangan din na magbasa. Sa pagbabasa, nagkakaroon tayo ng kaalaman sa mga estilo o paraan ng pagsulat ng ibang manunulat. Nalalaman natin ang mga paksang naisulat na at di pa naisusulat. Kung nais ng manunulat na siya ay basahin, dapat ay basahin din niya ang akda ng iba. Kaya walang manunulat ang di nagbabasa—kaya, Magbasa, Magbasa, at Magbasa.
Pumapangalawa na ang Pagsasagawa ng dyornal. Ang mga mag-aaral ay nahihimok na malinang ang kanilang kakayahan at kasanayan sa pagsulat kung sila ay binibigayan ng Gawain makatutulong sa kanilang pansariling pag-unlad—tulad ng paglalagay ng anumang sulatin sa kanilang mga journal notebooks—tulad ng maikling kuwento.
Dagdag mo pa ang pagbibigay sa mga mag-aaral ng mga gawaing project-based, tulad na lamang ng pagsasagawa ng kani-kaniyang BLOGSITES sa World Wide Web o Internet. Ang mga sites na ito ay dapat kalagyan ng mga piling sulating kanilang naibigang gawin—tulad ng pagsagawa ng mga pansariling maikling kuwento. Ang isang teknik na pwedeng gawing paraan ng guro upang mahimok ang kanyang mga mag-aaral sa pagsusulat ng maikling kuwento ay ang paglahd ng guro ng Gawain na kung saan sasabihin niya na ang anumang gawain tulad ng pagsususlat ng kuwento ay kinakailngang may pinaghanguang INSPIRASYON. Maaaring ibahagi ng guro ang ganitong panimula:
Dahil araw naman ng mga puso ngayon, alam kong bawat isa sa atin ay may kani-kaniyang inspirasyon sa buhay. Kaya ang gawain natin ngayon ay may kaugnayan duto.
Kumuha ng isang malinis na papel at ilista ditto ang lahat ng taong mahal mo. (gagawin ito sa loob ng limang minuto)
Sa lahat ng mga taong nailista mo ay pumili lamang ng limang taong mas mahal o mahalaga sa’yo, bilugan ang limang ito.(gagawin ito sa loob ng 2 minuto)
Sa limang ito ay pumili lamang ng isa na iyong pinakamamahal, matapos ay gawan siya ng isang maikling kuwento. Maaaring kasama ka sa ilan sa mga tauhan ng gagawin mong kuwento.
(Simula ng paggawa ng Maikling Kuwento)
Isa pa, makatutulong din sa mga mag-aaral ang hindi dekahong pagtuturo ng pagsulat. Kailangang iparamdam sa kanila ang mga bagay na mapupuwedeng paghanguan ng kanilang mga kuwentong puwedeng maisulat. Pwedeng dalhin sila sa mga lugar na hindi pa nila napupuntahan o iparananas sa kanila ang mga bagay na di pa nila kailanman nararanasan—tulad ng mga bagay na hihimok sa kanila para gumana ang kanilang mayamang imahinasyon. Halimbawang gawain na rito ay ang pagpunta sa mga lugar na puwedeng makatulong sa kanila na makakuha ng paksa sa kanilang kuwentong susulatin.
5. Paano ang pagsulat ng tula? Gumawa ng tula batay sa naganap na
pangyayari sa lugar ng mga ampatuan at Mangundadato.
Nais kung gamitin muli ang aking naging halimbawa sa kung paano maituturo ang malikhaing pagsulat ng tula--ang pagsulat ng tula mula sa pagkakatulala.
Paksa: Paano magsulat ng isang tula mula sa pagkakatulala?
Ehersisyo para sa Panulaan : Tula La
Pinapamagatan kong "Tula La" ang Ehersisyong ito. Naglalaro ang pamagat sa dalawang konsepto o diskurso: ang konsepto ng tula o pagtula at ang diskurso ng tulala o pagtulala.
Ang tula o ang sining ng pagtula, ay hindi lamang pagpili ng mga salita (na kadalasang dapat "maganda" ayon sa pinong estetika ng high art at formalist school of poetry). Ito ay pagpili ng tema -- pagsala ng isang karanasan upang iugnay sa mas malawak na konteksto. Ang karanasan o kahit na anong bagay na pinipili natin para gawing tula ay maituturing lamang na teksto. At mismong ang tula ay isang meta-teksto, dahil kailangang isaalang-alang na ito ay may malaking kontekstong pagpupuwestuhan.
Kapag nakapili na ng tema, ang proseso ng pag-aanak ng tula ang susundin. Dito pumapasok ang tinatawag kong "Sining ng Pagtulala." Kailangan nating tumulala. Pero bago ko ituloy ang naratibong ito, lilinawin ko muna ang ibig sabihin ko sa "pagtulala" o "tulala." Naranasan n'yo na bang tumulala? Yung naka-blank stare ka lamang. Yung kahit napakaraming ingay o napakalalim ng katahimikan, kahit na yung katabi n'yo na pala ay naghuhukay na ng sarili niyang libingan ay hindi n'yo napapansin. Kasi nga tulala ka. Ibig sabihin, nakatitig sa kawalan, kahit na sa totoong buhay ay wala namang "kawalan" dahil kahit ang "kawalan" ay isang manipestasyon ng "mayroon." Naranasan n'yo na ba yun? Malamang sa malamang.
Kapag nakatulala tayo, ibig sabihin noon mayroon tayong iniisip. Kadalasan, sa idioma, "malalim ang iniisip." Kaya kahit nasasaling ka na o kaya nadudukutan na pala ng pitaka o cellphone ay di mo napapansin. Kasi nga, wala roon ang atensyon mo. Samakatwid, ang pagtulala ay isang mabisang ehersisyo ng "atensyon." Isang mabisa't epektibong konsentrasyon ng isip. Samakatuwid, kailangan n'yong tumulala para makagawa ng tula.
Ganun ang gagawin n'yo. Magbibigay ako ng ilang salita: maaaring bagay, tao o lugar. Magbibigay rin ako ng ilang mga konsepto: maaaring karanasan, penomenong panlipunan, institusyon o kaligiran. Ang tungkulin n'yo: pagsanibin ang mga ito. Ang layunin n'yo: bumuo ng meta-texto: ang tula.
Heto ang mga salita. Pumili lamang ng ISA: Heto ang mga konsepto. Pumili lamang ng ISA:
1. sintas ng sapatos 1. Maguindanao Massacre
2. puwet ng baso 2. Buhay-Atenista
3. sidemirror 3. Kayabangan
4. maitim na singit 4. Galit
5. pilikmata 5. Kapayapaan
6. janitor 6. Kaguluhan
7. deodorant 7. Karahasan sa Kababaihan
8. balcony ng sinehan 8. Homophobia
9. numero "69" 9. Illegal Logging
10. letrang "Q" 10. National Minority (Indigenous People)
Gumawa ng tula sa pamamagitan ng pag-uugnay sa napili mong isang salita at isang konsepto. Ang tula ay dapat binubuo lamang ng WALONG LINYA. Ipapasa sa Lunes, Enero 24 (para sa Fil 2).
Halimbawang Tula
MEDIALUNA
MidyaAmpatuanMidyalunaMidya
MidyaAmpliyadaMidyalunaMagundadatoMidya
MidyaAmpliyadaFilipinasMINDANAOMidya
MidyaKontraTeroristaPulidoKinarateMidya
MidyaAmpatuanMidyalunaAmpliyadaMidya
MidyaPolitikaKomentaryoKomentaristaRatratistaMidya
MidyaArmalaytKristaiyanismoMuslimArmalaytMidya
MidyaMachinegunBombaRepublikaMidya
MidyaLugawFilipinoMasukistaLugawMidya
MidyaPolisiyaHustisiyaMidya
MidyaOperasyonWelgaMidya
MidyaEleksyonMidya
KwartaPolitikaAmpatuanmagundadatoPolitikaKwarta
MidyaPolisiyaHustisiyaMidya
GuwardyaPesimistaGuwardya
Mindanao
Medialuna -
Sanggunian:
Alejo, Carmelita T. et al. 2005. Pagbasa at Pagsulat Tungo sa Pananaliksik. C & E Publishing, Inc
http://angtitserngbayan.multiply.com/journal/item/12/Ang_Malikhaing_Pagsulat_At_Ang_Guro
http://images.google.com.ph/images?gbv=2&hl=en&q=optical+illusion&sa=N&start=80&ndsp=20
Huwebes, Enero 31, 2008
A poem for the Hopeless and Hopeful ones
Hope of Ours
Hope is a hard word to grasp
to come, see or know
so now, how to find it?
oh, not by just hoping alone
or by letting it to find and come!
FIRST, remember that
to hope is not like this:
HOPELESS AND HOPELESS!
SECOND, remember that
to hope is not also like this:
HOPEFUL AND HOPELESS!
THIRD, remember that
it's not like this:
HOPELESS but HOPEFUL
AND NOW,
for you is this to become:
HOPEFUL and HOPEFUL!
This is what ought you become
as to what HE always want you to be...
Hope is a hard word to grasp
to come, see or know
so now, how to find it?
oh, not by just hoping alone
or by letting it to find and come!
FIRST, remember that
to hope is not like this:
HOPELESS AND HOPELESS!
SECOND, remember that
to hope is not also like this:
HOPEFUL AND HOPELESS!
THIRD, remember that
it's not like this:
HOPELESS but HOPEFUL
AND NOW,
for you is this to become:
HOPEFUL and HOPEFUL!
This is what ought you become
as to what HE always want you to be...
Political and social poem
Gatul-gatol
Kinagaw-kagaw an galisgison tang manga kublit
"Abang gatol-gatol man!" sabot ta,
padagos-dagos an paduon-duon kan pagkagaw
guminatok-gatok asin duman puminuon-puon
an pagturo-turo kan yiluhon na nana.
Binurungkal an abang pulot-pulot manga buhok
"Abang gatol-gatol man!" sabot ta,
uminuran an kadakulon na balakubak
insigida an pagkahulog kan barasug-basog
na manga kuspad asin manga lusa.
kinuruso-kuso an malabo nan mga mata
"Abang gatol-gatol man!" sabot ta,
nagruluwasan an manga muta
may ibang nawalat-dukot sa manga pirok
sabay turon kan sipon, tinilam-tilam kan manga dila!
Kinulikot an baradong manga talinga
"Abang gatol man!" sabot ta,
suminulog an mapuluton na luga
iba-ibang kolor, igwang yilo asin segunda sa pula.
an iba hilinga ta nagdudugo-dugo pa.
Gatol-gatol na man
nuarin daw man kita
maisip magpararigos
magsabon nin magkapira
haputon an kada sadiri ta!
Sabot ta.
Kinagaw-kagaw an galisgison tang manga kublit
"Abang gatol-gatol man!" sabot ta,
padagos-dagos an paduon-duon kan pagkagaw
guminatok-gatok asin duman puminuon-puon
an pagturo-turo kan yiluhon na nana.
Binurungkal an abang pulot-pulot manga buhok
"Abang gatol-gatol man!" sabot ta,
uminuran an kadakulon na balakubak
insigida an pagkahulog kan barasug-basog
na manga kuspad asin manga lusa.
kinuruso-kuso an malabo nan mga mata
"Abang gatol-gatol man!" sabot ta,
nagruluwasan an manga muta
may ibang nawalat-dukot sa manga pirok
sabay turon kan sipon, tinilam-tilam kan manga dila!
Kinulikot an baradong manga talinga
"Abang gatol man!" sabot ta,
suminulog an mapuluton na luga
iba-ibang kolor, igwang yilo asin segunda sa pula.
an iba hilinga ta nagdudugo-dugo pa.
Gatol-gatol na man
nuarin daw man kita
maisip magpararigos
magsabon nin magkapira
haputon an kada sadiri ta!
Sabot ta.
tagalog poem
HULING SAKAY
Sa unang pagpara akoy pinasakay
binaybay ang kahabaan ng Ateneo Avenue
magmula haybol ratsada na sa iskol
at sayang-saya sa bawat discussion
dala-dala pa nga plinanong lesson.
Sa aking sunod na pagpara
ay di nagdalawang isip pa
at ako'y pinasakay pa rin
at ako'y sumakay rin naman muli
at noon simulang natuod ang dyip
dahil sa haba't buhol ng trafik
sa kahabaan ng Cathedral Street
malapit sa bukana ng Cathedral gate
ay kitang-kita ang isang puting kotse
na haharang-harang pa! Yun pala'y
nakabantay sa magkabiyak na papalabas -
ang isa'y kinilala:
Si Cindy, aking former klasmeyt.
At sa aking sunod na namang pagpara
ay tulad rin ng dati, dali-dali akong sumakay
at naupo doon sa may back-seat
at gaya pa rin ng dati ay trafik na naman;
mga mata'y isang puting kotse
ang napagtripan; may mga dekorayong rosas
na matitingkad ang maganda nitong harapan.
At sa mga sumunod pang pagsakay
ay tulad pa rin ng dati
kusang natutuod ang dyip
may isa, dalawa, tatlo o mahigit pa
ang siyang pumara't bumaba
at hanaggang sa may sumunod na naman
at hanggagng sa naubos na
at hanggang sa ako na lang ang natira
nalamang sila palang mga bumaba'y hayun...
nalabas-pasok sa may Katedral
at hanggang sa di ko na nagawa
ang pumara't makababa
at yun ang aking naging huling sakay
makailang ulit mang pagpara't pakiusap sa drayver
subalit ayaw na nya.
Sa unang pagpara akoy pinasakay
binaybay ang kahabaan ng Ateneo Avenue
magmula haybol ratsada na sa iskol
at sayang-saya sa bawat discussion
dala-dala pa nga plinanong lesson.
Sa aking sunod na pagpara
ay di nagdalawang isip pa
at ako'y pinasakay pa rin
at ako'y sumakay rin naman muli
at noon simulang natuod ang dyip
dahil sa haba't buhol ng trafik
sa kahabaan ng Cathedral Street
malapit sa bukana ng Cathedral gate
ay kitang-kita ang isang puting kotse
na haharang-harang pa! Yun pala'y
nakabantay sa magkabiyak na papalabas -
ang isa'y kinilala:
Si Cindy, aking former klasmeyt.
At sa aking sunod na namang pagpara
ay tulad rin ng dati, dali-dali akong sumakay
at naupo doon sa may back-seat
at gaya pa rin ng dati ay trafik na naman;
mga mata'y isang puting kotse
ang napagtripan; may mga dekorayong rosas
na matitingkad ang maganda nitong harapan.
At sa mga sumunod pang pagsakay
ay tulad pa rin ng dati
kusang natutuod ang dyip
may isa, dalawa, tatlo o mahigit pa
ang siyang pumara't bumaba
at hanaggang sa may sumunod na naman
at hanggagng sa naubos na
at hanggang sa ako na lang ang natira
nalamang sila palang mga bumaba'y hayun...
nalabas-pasok sa may Katedral
at hanggang sa di ko na nagawa
ang pumara't makababa
at yun ang aking naging huling sakay
makailang ulit mang pagpara't pakiusap sa drayver
subalit ayaw na nya.
Miyerkules, Enero 30, 2008
isang tulang alay sa musmos na bata
Bata
Harap sa kanan at harap sa kaliwa,
harap sa katabing may ngiti sa mukha,
magsihawak kamay, umikot bahagya,
bumalik sa lugar kung saan nagmula.
di ba't ang saya nating mga bata,
di tulad ng buhay ng isang matanda,
sa daming gawain,kunot ang mukha
kutis ay kulubot, alog pa ang baba.
kaya mga bata, Oo...ikaw nga bata
panahon mo'y wag sayangin o iliha
pagkat panahon mo ito bilang pusa
ang gawain maghapo'y gumala-gala.
kaya wag mong hayaang ipakawala
ang lahat ng nais at dapat magawa
sumabay sa indak ng musikang tuwa
dahil ikaw ay minsan lang maging bata.
ngayon, harap sa kanan at harap sa kaliwa
harap sa katabing may ngiti sa mukha
sumayaw,umawit, maglaro't tumula
at gawing makulay ang kuwento mo bata.
Mag-subscribe sa:
Mga Post (Atom)